De Ruimtetragicus en de Sterrenstof: Over de Wonderlijke Dooltocht van Major Tom

Het was in de snikhete hoogzomer van 1969 dat de mensheid massaal aan het televisiescherm gekluisterd zat. In korrelige zwart-witbeelden zagen miljoenen hoe een Amerikaanse laars voor het eerst een afdruk achterliet in het maanstof. Triumph van de techniek, zo jubelden de kranten. Maar ergens in een benauwde studio in Londen zat een magere, roodharige jongeman met een vreemde blik in de ogen, die een heel ander verhaal zag. Zijn naam was David Bowie, en hij bedacht een figuur die niet zou toetreden tot het gilde van de strakgekamde Helden van de Vooruitgang: Major Tom.

Het begint allemaal met de kille mechanica van een lancering. Major Tom zit vastgegespt in de buik van zijn raket. Hij voelt het brullen van de motoren onder zijn voetzolen en hoort hoe de kille stemmen van Ground Control de seconden aftellen. Maar zodra hij eenmaal de dampkring heeft doorbroken en door zijn ronde raampje naar buiten tuurt, gebeurt er iets in zijn hoofd. De aarde — dat zo drukke, overbevolkte en chaotische mierennest — krimpt aaneen tot niet meer dan een glanzend, breekbaar knikkerglas in een peilloze oceaan van niks. “And the stars look very different today,” murmelt hij tegen zichzelf.

Beneden op aarde feliciteert de vluchtleiding hem met het succes, maar Major Tom voelt geen spoor van triomf. Wat hij voelt, is een beklemmende, ijzige eenzaamheid — het soort eenzaamheid dat Bowie destijds zelf maar al te goed kenne uit zijn eigen gebroken liefdesleven en de angst voor de doordenderende roem. De krakende radioverbinding begint te stoppen en te ruisen. En daar, in de peilloze stilte van het heelal, trekt Major Tom zijn conclusie: hij laat het reddingstouw los. Hij blijft zweven. Een dromer die weigert nog langer te gehoorzamen aan de wetten van de zwaartekracht.

De schrik bij de BBC

Wat volgt is een prachtig stukje menselijke stunteligheid. De BBC besloot Space Oddity te gebruiken als sfeermuziek tijdens de historische live-uitzending van de maanlanding. Pas toen de raket al uren onderweg was, drong de tekst goed door tot de regieruimte. Terwijl de hele wereld proostte op het menselijk vernuft, zong die roodharige muzikant op de achtergrond over een astronaut die moederziel alleen vergaat in een stuurloze capsule. Met het zweet op het voorhoofd schrapte de regie het nummer snel van de speellijst — uit angst voor het noodlot.

Een knipoog in het duister

Een goed verhaal laat zich niet opsluiten in één liedje. Ook andere muzikanten raakten gefascinateerd door de zwevende astronaut. Elton John schreef in 1972 zijn Rocket Man, geïnspireerd door diezelfde eenzame ruimtereis. Bowie kon de muzikale wisselwerking wel waarderen. Tijdens optredens, vlak voor hij Space Oddity inzette, riep hij soms plagerig “Oh, Rocket Man!” naar de zaal. Alsof Major Tom daarboven in het ijle duister even knikte naar een voorbijzwevende collega.

De ontmaskering van de held

Maar Bowie was geen man van goedkope sprookjes. Elf jaar later, in 1980, keerde hij terug naar zijn astronaut in het nummer Ashes to Ashes. Bowie worstelde op dat moment zelf hevig met een verwoestende cocaïneverslaving en besloot de romantiek van de ruimte te slopen. Major Tom bleek bij nader inzien helemaal geen verheven ruimtepionier te zijn, maar een tragische junky: “strung out in heaven’s high, hitting an all-time low.” De zwevende ruimtereis was in feite de verdovende, geïsoleerde roes van zijn eigen verslaving geweest.

Een zwervend bestaan in films, strips en spellen

Juist door die gelaagdheid weigerde Major Tom te sterven. Hij stapte uit de groeven van de elpee en begon een eigen, zwervend bestaan te leiden door de hele popcultuur.

De Duitse zanger Peter Schilling liet hem in Major Tom (völlig losgelöst) definitief de kabels doorsnijden om te kiezen voor de absolute vrijheid. In televisieseries als Breaking Bad zong het personage Gale Boetticher vol overgave een karaokeversie van dat nummer, en in de beklemmende Koude Oorlog-serie Deutschland 83 werd hij de muzikale hartslag van de openingstune.

Zelfs in de wereld van spellen en getekende verhalen dreef zijn geest rond. Bedenkers van iconische videogames zoals Metal Gear Solid eerden hem door hun legerofficieren de schuilnaam Major Tom te geven, compleet met knipogen naar de ruimtereis. Strips, boeken en computerspellen bleven hem opvoeren: soms als een tastbare geheim agent, soms als een verre echo op een krakende radio, maar altijd als het symbool voor de man die de moed had om de aarde achter zich te laten.

De cirkel is rond

In 2013 gebeurde het ondenkbare: de Canadese astronaut Chris Hadfield pakte een gitaar in het internationale ruimtestation ISS en zong Space Oddity live vanuit de ruimte. De fictie haalde de werkelijkheid in. En toen Bowie in 2015 zijn eigen einde voelde naderen door een felle ziekte, bracht hij met de videoclip van Blackstar het definitieve slotakkoord: een oud ruimtespak met een glinsterend skelet op een vreemde, verlaten planeet. De man was gestorven, maar de mythe was onsterfelijk geworden.

Over de aantrekkingskracht van dolende zielen

Het is niet zo vreemd dat figuren als Major Tom ons zo blijven boeien. We hebben een zwak voor personages die de controle kwijtraken. Neem een figuur als Sus Antigoon — de legendarische, geestachtige over-over-overgrootvader van Suske.

Waar Major Tom verdwaalde tussen de sterren, ontdekte kapitein François Antigoon in 1550 het eiland Amoras, om vervolgens door zijn eigen menselijke zwakheid — de drank — naar het schimmentrijk te verhuizen. Sindsdien zwerft ook hij voor eeuwig rond, als een vrolijk maar tragisch spook dat de fles nooit helemaal kan loslaten.

Of ze nu gewichtloos door het heelal zweven, opduiken op een beeldscherm of als een goedmoedig spook door de strippagina’s wankelen: ze herinneren ons er aan dat de mooiste verhalen zelden gaan over degenen die keurig op koers bleven, maar juist over degenen die durfden te verdwalen